Suna ve İnan Kıraç Koleksiyonu'nda yer alan Çanakkale Seramikleri, ilginç formlarının çeşitliliği ve sayılarının çokluğu ile zengin bir koleksiyon oluşturmaktadır. İkiyüz otuziki adet Çanakkale seramiğinin yanında onaltı adet yerel üretim seramiklerinin tanıtıldığı bu katalogda, seramikler formlarına ve işlevlerine göre gruplandırılmıştır.
Kıraç Koleksiyonu'nda, hemen hemen hepsi kırmızı hamurdan yapılmış olan Çanakkale seramikleri arasında ilk sırayı, şişkin gövdeli ve boyna bitişik kulplarıyla birbirini tekrar eden iki küp almaktadır (62-61). Beyaz astar üzerine kahverengi boya ile soyut doğa resimleri ve stilize çiçek desenleriyle bezenmiş olan bu iki küp, erken tarihli örnekler olarak, 18. yüzyıla tarihlendirilmektedir.
Tabaklar, ölçüleri ve bezemeleri bakımından kendi içlerinde farklılık göstermektedir (181-186). 18. yüzyıl sonuna tarihlendirilen sığ ve büyük tabaklar kobalt mavisi, turuncu ve sarı renkte serbest fırça vuruşlarıyla bezenmiştir (181-178). Genellikle kenar bordürlerinde kafes motifi, merkezde ise içleri stilize bitkisel kıvrımlı ve fistolu çerçeveli rozet çiçekler yer alır. Rozet çiçekler zamanla üçgen form almaya başlamıştır (180-17). 19. yüzyıl başına tarihlendirilen iki tabak sır üzerine kızıl kahverengi boya ile yapılmış gemi motifleriyle ilgi çekici örneklerdir (19-18). Koleksiyonda yer alan diğer tabaklar form olarak çukurlaşmakta, bezemede kullanılan motifler soyut görünüm almaktadır (131). Kenar bordürlerinde damla motifi, merkezde ise stilize bitkisel kıvrımlar ve çarkı felek motifinin yer aldığı görülmektedir. Desenler koyu kahverengi ve mangan moru boya ile serbest fırça vuruşlarıyla yapılmış, şeffaf renksiz veya san sırla sırlanmıştır. 20. yüzyılın başına tarihlendirilen bir grup tabakta (142-186) beyaz astar gelişigüzel olarak kırmızı hamur üzerine akıtılıp sarı, yeşil sırla sırlanarak değişik bir dekorlama yapılmıştır. Bu şekilde dekorlanmış büyük bir kevgir ilgi çekici örnek olarak karşımıza çıkar (186). Kıraç Koleksiyonu'nda yer alan kapaklı ve kapaksız sahanlar küçük detaylar ve ölçüler dışında birbirinin tekrarı şeklindedir (72-74). Ağız kenarları dilimli, yeşil ve kahverengi sırlı, üzerleri sır üstüne yaldızla stilize çiçek motifleriyle bezenmiş olanların yanında: astarın yer yer akıtıldığı ve sarı sırla sırlanan bir örnek ve çeşitli renkte sırların akıtılmasıyla oluşturulan ebruli örneklerin de bulunduğu bu sahanlar, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başına tarihlendirilmektedir.
Sahanlarda olduğu gibi, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başına tarihlendirilen maşrapalar da (66-69), düz veya burmalı kulpları ile birbirlerinden ayrılmakla beraber, bezemede kullanılan motiflerde benzer özellikler görülmektedir. Kahverengi veya yeşil tek renk sırla sırlananların yanında, renkli sır akıtmalı örnekler de bulunmaktadır. Sır üzerine yaldız veya renkli boyalarla stilize çiçek ve yaprak kıvrımlarının yanında, kabartma yaprak ve çiçek motifleri ile bezenmişlerdir.
Maşrapalarda görülen bezemenin tekrar edildiği çift kulplu çömlekler (27-143) ve testiler de (45-51) koleksiyonun zengin bir grubunu oluşturmaktadır. 19. yüzyıla tarihlendirilen şişkin gövdeli, ince uzun boyunlu, burmalı veya düz kulplu testiler ağızlarının şekillerine göre gruplandırılmışlardır. Düz ağızlılarının (51) yanında gaga akıtacaklı (41), uzun emzik ıkıntılı (45-160), at başlı (54) ve ağzı kuş başı şeklinde kıvrık dudaklı testiler (182-50) bulunmaktadır.
Gaga akıtacaktı testilerin ağız kısmı süzgeçli ve kapak kısmı yapışıktır. Gaga akıtacaktı ve uzun emzik çıkıntılı testilerde, başın arkasında testiyi doldurmak için üçgen bir açıklık bulunmaktadır.
Ağzın iki yanındaki kabartma rozetler göz hissi vermektedir. Maşrapalarda görülen sırlama ve bezeme testilerde de tekrar edilmektedir. Genellikle tek renk kahverengi, yeşil ve sarı sırlı olup, üzeri kabartma rozet çiçek, yaprak, saltanat arması, yıldız, hilal motifleri ile bezenmiş ve üzerlerinden yaldız geçilmiştir. Ayrıca sır üzerine renkli boyalarla çiçekli dallar yapılmıştır. Bunun yanında beyaz astar üzerine, renkli sır akıtmalı örnekler de vardır. Bu testilerin Türk doğum adetlerinde ayrı bir yeri vardır. Doğumdan sonra kaynatılan loğusa şerbeti, doğumu müjdelemek için testilerle komşu ve akrabalara gönderilirdi. Bebek erkek ise uzun emzik çıkıntın testinin boynuna kırmızı kurdele, kız ise gaga akıtacaktı testinin ağzına gaz boyaması denilen kırmızı tülbent bağlanırdı.
19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başına tarihlendirilen, ağızları at başlı, boyunları kanatlı, şişkin gövdeli testilerin gövdelerinin ön yüzünde, kanatlarını açmış bir kartal figürü, iki yanında da içlerine mum veya çiçek koymak için yapılmış yuvalar bulunmaktadır. Testinin kulbu atın kuyruğu olarak düşünülmüştür. Genellikle kahverengi veya yeşil sırla sırlanan testilerin süslemelerinin üzerinden yaldız geçilmiş ve sır üzerine renkli boyalarla çiçekli dallar yapılmıştır.
Ağzı stilize kuş başı şeklindeki testilerin kıvrık dudaklı akıtacaktı olanları, abartılı görünüşleriyle dikkat çekici örneklerdir. Tek renk yeşil veya mor sırla sırlanan bu testilerin bezemesi genellikle kabartma rozet çiçek üzerindeki kuş motifinden oluşmaktadır.
Bir grup testi, diğer testilere nazaran daha ince gövdeli, yüksek ayaklı, düz ağızlı veya gaga akıtacaklıdır (185). Tek kulpluların yanında çift kulplu örnekleri de bulunan bu testiler 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başına tarihlendirilirler. Gövdeleri kabartma rozet çiçek, yaprak, hilal ve girlant motifleri ile bezenmiştir. Diğer testilerde olduğu gibi, bu testilerde de sır üzerine renkli boyalarla yapılmış çiçekli dallar görülür.
Uzun boyunlu, armudi gövdeli şişeler Kıraç Koleksiyonu'nun diğer bir grubunu oluşturur (35-138). Kahverengi, sarı, yeşil sırlı bu şişelerin boyunlarının etrafı kabartma rozet çiçeklerden bir bordür ile, gövdelerinin üstü ise kabartma rozet çiçek, yaprak ve hilal motifleriyle bezenmiştir. 19. yüzyıla tarihlendirilen örneklerin yanında 20. yüzyıl başına tarihlendirilen, renkli sır akıtılarak yapılmış ebruli örnekler de vardır.
İbrikler, genellikle şişkin gövdeli, ince uzun boyunlu, düz veya burmalı kulplu ve uzun emziklidir (151-165). 20. yüzyıl başına tarihlendirilen, emziği horoz başı şeklinde olan ibrik ilgi çekici bir örnektir (165). Genellikle kahverengi veya yeşil sırla sırlananların yanında, renkli sır akıtmalı örnekler bulunmaktadır. Gövdeleri kabartma rozet çiçeklerle bezelidir.
Gövdeleri halka biçiminde olan testiler koleksiyonun diğer bir grubunu oluşturur (23). Dışa dönük ağızlı, uzun emzikli, halka gövdeli ve yüksek ayaklı olan bu testilerin tek renk yeşil, sarı sırla sırlanmış olanlarının yanında, sır akıtmalı ebruli örnekleri bulunmaktadır. Kabartma rozet çiçekler ve yapraklarla bezeli bu testiler de 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başına tarihlendirilmektedir.
Kıraç Koleksiyonu'nun zengin bir grubunu hayvan ve insan biçiminde yapılmış seramikler oluşturmaktadır. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başına tarihlendirilen bu seramiklerin su kabı, şekerlik, kutu ve baharatlık olarak kullanıldıkları düşünülmektedir. At (117-116), boğa (120), aslan (105-106), deve (114-113) ve balık (163) biçiminde yapılmış olanları su kabı olmalıdır. Sırt kısmında yer alan delikten doldurulan bu kaplar, ağız kısmındaki delikten boşaltılmaktadır. Kuyrukları sırta doğru dönerek kulp oluşturmaktadır. Göz, ağız, yele, eyer gibi detaylar barbutin tekniğinde yapılmıştır. Kaplumbağa biçiminde yapılmış seramikler kutu (110), kuğu biçiminde yapılmış seramikler kase (108-109) olmalıdır. Şekerlik ve baharatlık olarak kullanıldığı düşünülen bazı seramiklerin kapakları, genellikle kuş veya diğer hayvan figürleri ile süslenmiştir (87-85-89-91). Çanakkale seramiklerinde görülen efe biçiminde kapaklı şekerliklerin koleksiyonda sadece kapakları mevcuttur (101). Efe figürünün belindeki kuşağa, başındaki püskülüne kadar tüm detayları gösterilmiştir. Sağlam olan az sayıdaki örnekte Efe'nin ayaklarını aşağıya doğru sarkıtarak oturduğu ve kaselerinin yüksek ayaklı olduğu görülmektedir. Şekerlikler genellikle renkli sır akıtmalıdır.
Tepsi, tabak, kase, şekerlik olarak kullanıldığı düşünülen bir grup seramiğin kenarları sepet örgüsü şeklinde kafesli, içleri kuş veya mevya tasvirlidir (92). Genellikle beyaz astar üzerine renkli sır akıtmalı ebruli seramiklerin dekoratif amaçla kullanıldığı düşünülmektedir.
Koleksiyonda yaprak formlu tabaklar da bulunmaktadır (6-8). Bunlardan iki tanesinin arkasında (6-7) İtalyanca "Çanakkale Savaşı Hatırası" ibaresinin bulunması, genellikle bu seramiklerin hatıra eşyası olarak yapıldığını düşündürmektedir. Damarları kuvvetlice belirtilmiş ve kulplarına iki kenardan yaprak ve rozetler bağlanmış olan bu tabaklar 20. yüzyıl başına tarihlendirilir.
Çanakkale seramikleri arasında yatık fıçı biçiminde sıvı kapları bulunmaktadır. Kıraç Koleksiyonu'nda da bulunan bu kaplar dört tekerlek üzerinde yükseltilmiş yüksek ayaklı veya ayaksız, yan yatırılmış fıçılar şeklindedir (173-94). Gövdelerinin üzerinde doldurma deliği, yanda ise akıtma çıkıntısı bulunan bu kaplardan bir tanesi yüksek ayak üzerinde simetrik iki fıçıdan oluşur (94). 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başına tarihlendirilen fıçı biçimli kaplar koyu kahverengi ve turuncu sırla sırlanmış ve kabartma çiçeklerle bezenmiştir.
Gövdeye bitişik kulplu, şişkin gövdeli ve kubbe kapaklı geç dönem küpleri, tamamen yeşil sırla sırlanmış ve kabartma büyük yaprak motifleri ile bezenmiştir (175-63).
Farklı ölçülerde karşımıza çıkan mangallar Çanakkale seramiklerinde ayrı bir grubu oluştururlar. Genellikle yeşil sırla sırlanmış bu örnekler yüksek pedestal ayaklı, kapakla beraber küresel gövdelidir. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başına tarihlendirilen, kapaklarının üzerinde büyüklüğüne göre değişen sayıda delik bulunan bu mangallar, kabartma rozet çiçek ve yaprak motifleri ile bezelidir (78-79).
Kıraç Koleksiyonu'nda gemi biçiminde gaz lambaları da bulunmaktadır (97). Birer kaide üzerine oturtulan gemilerin detaylarına büyük itina gösterilmiş ve birer biblo görünümü almışlardır. Mangallar gibi 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başına tarihlendirilen bu örnekler, koyu kahverengi sırla sırlanmış ve sır üzerine yapılmış boyamalarla renkli bir görünüm almışlardır.
Kıraç Koleksiyonu'nda yer alan geç dönem Çanakkale seramikleri arasında yazı takımlarım (99-100), kalem kutusunu (102), Atatürk masklı vazoyu (164), kandili (157), çift çanak ve çarık biçimindeki baharatlıkları (135), çaydanlık, tabak, kase (134) ve kuş figürlü tablayı sayabiliriz. Günlük kullanım eşyası olan bu seramikler 20. yüzyıl başına tarihlendirilen ve genellikle beyaz astar üzerine sır akıtmalı ebruli örneklerdir.
Konumu itibarıyla bir liman şehri olan Çanakkale'de hatıra eşyası karakterinde seramikler yapılırken, Anadolu'daki diğer yerel atölyelerde günlük kullanıma yönelik kaplar üretilmiştir. Çanakkale seramiklerine nazaran hamurları daha yoğun ve koyu renkte, sırları tek renk yeşil ve sarı olan bu seramiklerin Kıraç Koleksiyonu'nda bulunan örnekleri küp, testi, ibrik, maşrapa, kumbara, matara ve hayvan formlu kaplardır (154-147). Küplerde genellikle ince kazıma tekniği, testi ve ibriklerde barbutin tekniğinde çiçekli dallar veya küçük hamur parçacıklarının aplike edilmesiyle yapılmış bezeme görülmektedir. Çanakkale seramiklerine benzerlikleri nedeniyle sık sık karıştırılan yerel üretim erkelerinden biri olan Tokat seramiklerinden örneklere Kıraç Koleksiyonu'nda da rastlamaktayız (154-156).